Dom Kupiecki – lubańskie sukiennice wczoraj i dziś cz. 2

Tools

C11-tretzytając lubańskie kroniki czy historie miasta niewiele dowiemy się o najstarszych dziejach domu kupieckiego. Nie dlatego, by kronikarze miejscy chcieli przed nami coś zataić, a dlatego, że po prostu najstarsze księgi ławnicze i kroniki miejskie po prostu spłonęły, podczas wojen husyckich, a następnie dwóch wielkich pożarów miasta w 1487 i 1554 roku. Kolejni pisarze miejscy zanotowali z pamięci jedynie dla potomnych najważniejsze wydarzenia z XIII-XV wieku. W takich właśnie sytuacjach najbardziej pomocną gałęzią nauki jest archeologia.

W Lubaniu archeologiczny ślad istnienia sukiennic został odkryty w roku 1974, gdy po rozbiórce resztek zabudowy śródrynkowej zabezpieczono fragmenty średniowiecznych fundamentów sukiennic i późniejszych kamienic. Zasadnicze odpowiedzi na temat ich historii udzieliły jednakże badania archeologiczne z 1991 roku. Były one prowadzone przez Pracownie Konserwacji Zabytków – Pracownię Rewaloryzacji Zespołów Zabytkowych we Wrocławiu. Kierownikiem badań był prof. dr hab. Edmund Małachowicz, a prace w terenie prowadził dr Czesław Lasota i jego współpracownicy J. Burnita i T. Zając. Tym osobom zawdzięczamy odkrycie historii lubańskiego Rynku na nowo.

Archeolodzy wysunęli koncepcję, iż prawdopodobnie początkowo dom kupiecki był drewniany, szybko musiał być jednak przebudowany na budynek kamienny (zapewne w I poł. XIV wieku, prawdopodobnie za piastowskiego księcia Henryka Jaworskiego) i właśnie jego ślady odkryto badaniami. Budynek, a także zapewne ściany, były zbudowane z bloków bazaltowych na zaprawie wapiennej. Był on niepodpiwniczony, jednonawowy, parterowy lub dwukondygnacyjny. O tym, iż mógł być dwukondygnacyjny, według archeologów może świadczyć budowla określana przed 1945 rokiem mianem Schau (skrócona nazwa od niem. Schaubaude – buda jarmarczna).

 

Lubański Schau – prowadziły do niego zabudowane schody przy narożnej kamienicy, z wejściem na pierwsze piętro sukiennic w latach 30-tych XX wieku.

Na rycinach i pocztówkach ukazywany jest drewniany budynek kramarski doklejony do zachodniej części kamienic śródrynkowych. Jednak w odróżnieniu od pozostałych parterowych bud, posiadał schody na piętro (tzw. Freitreppe). Prowadziły one do pomieszczenia o charakterze publicznym, pełniącego funkcję hali targowej. Według rektora Plűschke (RuL t. 3), właśnie Schau był centralną budowlą Rynku, wokół której znajdowały się kramy, wg. niego tego typu budynki budowano ponoć do celów suszenia długich płócien (tzw. Trockenbőden). Z opisu tego wynika więc, iż był on tożsamy z opisywanymi sukiennicami. W początku XVII wieku był on otoczony już 17 kramami (Kräm-Häuser), z czego 7 od strony nowego ratusza i 10 od północy.

17-tret 18-tret 19-tret

Sukiennice były wydłużone na osi wschód-zachód, co było zrozumiałe – na kierunku głównego traktu handlowego, prawie na osi ulic Mikołaja oraz Rzeźniczej (Fleischergasse, późniejsza Badergasse, dzisiejsza Stara). Ich wymiary wynosiły około 33,2-33,7×8-8,5 m.

Nie znaleziono śladów podziałów wewnętrznych – kamiennych, w związku z tym, na zasadzie porównań z innymi miastami, można sądzić, iż wewnątrz budynek był podzielony na mniejsze pomieszczenia (tzw. kamery - Kämmer) za pomocą drewnianych ścianek, w których handlowali kupcy, a także znajdowała się krajalnia oraz postrzygalnia płótna.

Wejścia do sukiennic, a w zasadzie wjazdy, którymi wózkami można było wwieźć towary, znajdowały się tak jak dzisiejsze wejścia, od wschodu i zachodu. Istniały także dodatkowe wejścia dla pieszych, znajdowały się na linii północ-południe, w połowie budynku, miały 1,8 m szerokości. Oba te ciągi komunikacyjne określano mianem przejścia chlebowego (Brodtgang), w związku z tym, iż powstały przy nich kramy chlebowe (na marginesie piękna nazwa, do której warto wrócić, chociażby w postaci stalowego kutego napisu nad tym przejściem zamiast plastykowej reklamy).

20-tretŁaw chlebowych musiało być sporo wokół starego ratusza, skoro w 1501 rada miasta sprzedała ich aż 24! (każdą za 10 węgierskich guldenów). Wcześniej podobno płacono za nie czynsz. Ciekawa wzmianka pochodzi z 1600 roku, gdy wskutek bardzo mroźnego lutego zabrakło chleba w mieście i rada zezwoliła w Rynku na pierwszy wolny jarmark chleba, gdzie przez 5 tygodni mogli sprzedawać bez opłat chleb piekarze z całego Landu. Przejście chlebowe było ogólno-dostępne i zapewne otwarte, skoro w czerwcu 1732 roku zamknięto je drzwiami, aby uniknąć różnych ekscesów.

Badania fundamentów sukiennic wykazały, iż były wykonane z kamienia bazaltowego, ich grubość wynosiła aż 140 cm, jedynie zostały skorygowane nieco w części wschodniej, w miejscu istniejącej do dziś kamiennej studni (zadaszona współcześnie budynkiem z podcieniem), gdzie wykonano łęk ceglany nad naruszonym wskutek wykopu gruntem. Wskazuje to, iż studnia istniała już przed budową kamiennych sukiennic. Jest to współcześnie najstarszy widoczny obiekt budowlany Lubania, pochodzący aż z XIII wieku. Studnia powinna więc być szczególnie wyeksponowana, szkoda, iż nie zostało pokazane jej średniowieczne wnętrze (np. przez przeszklenie).

27-tretWe wczesnym renesansie – zapewne po wielkim pożarze miasta w 1487 roku, nad studnią wykonano budynek (odbudowany – dziś siedziba Łużyckiego Centrum Rozwoju). Na marginesie dodam, iż w Rynku istniała jeszcze jedna studnia, która zgodnie z planem rewitalizacji Starego Miasta, miała zostać odtworzona. W pobliżu jej lokalizacji stoi replika słupa pocztowego Augusta II Mocnego.

W związku z tym, iż po pożarze miasta w 1487 roku stan zabudowy śródrynkowej, w tym ratusza oraz sukiennic, był tragiczny, rada miasta w latach 1539-41 zbudowała nowy ratusz, zachowany do dziś. Prawdopodobnie w XVIII wieku znalazło się w nim miejsce dla najbogatszego cechu – sukienników. Zajmowali oni dolną salę – dawną winiarnię miejską (Ratskeller, Weinkeller), gdzie prowadzili sprzedaż swoich wyrobów. Dopiero w 1810 roku urządzono w niej izbę sądową i podatkową, natomiast sukiennikom wydzielono pomieszczenie na piętrze ratusza (P. Berkel, s. 58, w tłum. St. Tymicza,1992).

 Oznaczony obrys fundamentów domu kupieckiego

 Widok odsloniętych fundamentów sukiennic (fot. J.Borski).

12-tret 14-tret 13-tret 28-tret

Lubański blok śródrynkowy na przedwojennych planach

21-tret22-tret 23-tret25-tret 26-tret

Tomasz Bernacki

Publikacje Tomasza Bernackiego

Pastwiska i folwarki Kamiennej Góry

Kamienna Góra - Skalny skarb Lubania cz.2

Miejsce kultu Wotana czy słowiańska stróża ?

Kamienna Góra - Skalny skarb Lubania

Dęby Pamięci

Cmentarz przy kościele NMP w Lubaniu

Najstarszy plan Lubania

Nazwy ulic Lubania jako trofea wojenne